نگاهی دقیقتر بر صدای سخن عشق

اگر بخواهیم نیم نگاهی به آثار و آلبومهای ارائه شده اساتید موسیقی ایران زمین بیافکنیم میتوان آثاری ناب را یافت که با توجه به قدمت چند ده ساله آنان هنوز هم آن طراوت و زیبایی و آن حس دلنشین گوش سپردن به یک اثر ناب را در آدمی ایجاد می نماید .

در اینجاست که میتوان یک اثر موسیقایی فاخر را از یک آلبوم ساده موسیقی تشخیص داد .  با کمی تامل و تفکر در آثار بزرگان به راحتی میتوان این گونه آثار را یافت ، نوا ؛ آستان جان ، گنبد مینا ، مجموعه های چاوش , یادگار دوست , شمس الضحی و بسیاری دیگر از آثار هنرمندان معاصر ایران زمین هستند که ارزش هزاران بار گوش سپردن را دارند .

اثر به واقع زیبای صدای سخن عشق نیز یکی از این آثار فاخر به شمار می آید . اثری که در سال 1358 به همراه گروه شمس ؛ به سرپرستی علی ناظری و با  هنرنمایی مرحوم سید خلیل عالی نژاد و با صدای سحر انگیز شهرام ناظری روانه بازار گشت . اثری که در موسیقی مقامی و عرفانی و درحوزه ای وسیع تر، در موسیقی ایرانی خاطره انگیز و ماندگار شد . هر چند اثر جاودانه " گل صد برگ " که پس از این آلبوم روانه بازار گردید از اقبال عمومی بیشتری بر خوردار شد . اثری که پر تیراژ ترین نوار موسیقی اصیل تاریخ ایران گردید و درمیان ایرانیان داخل و خارج از کشور اثر محبوبی شناخته شد . تاثیر گذاری گل صد برگ بر مردم و به خصوص نسل جوان غیر قابل انکاربود .

 علی اکبر مرادی، گل نظر عزیزی ، سیاوش نور پور ، سید فرامرز رعنایی ، عبدالرضا رهنما و فرشید عندلیبی دیگر  اعضای گروه شمس بودند که اجرای صدا سخن عشق را به عهده داشتند.  در صدای سخن عشق از اشعار شاعرانی چون  : نورعلیشاه اصفهانی , حافظ , فروغی بسطامی و مولوی استفاده گردیده است .

روی اول کاست شامل اشعاری از نورعلیشاه اصفهانی , حافظ , فروغی بسطامی است . و آواز در دستگاه شور و مایه اصفهان اجرا گردیده است همچنین قالب تمامی اشعار نیز غزل میباشد:

 

دل خلوت خاص دلبر آمد – دلبر زکرم به دل بر آمد  (  جامه دران  نوع اول)

جان آینه جمال جانان – تن خاک دیار و دلبر آمد (جامه دران  نوع اول )

ذاتی به ظهور خویشتن زد  - صد گونه صفات مظهر آمد ( جامه دران   نوع دوم )

از عکس فروغ روی دلدار – دل آینه منور آمد ( حجاز )

شد محفل دل ز دل خالی – یار از در دلبری در آمد ( حجاز )

 ( نور علیشاه اصفهانی )

 

این شعر در وزن عروضی : مفعول مفاعلن فعولن اجرا گردیده است .

در بخش دیگر :

جز دل من کز ازل تا به ابد عاشق رفت – جاودان کس نشنیدیم که در کار بماند ( حجاز )

از صدای سخن عشق ندیدم خوشتر – یادگاری که در این گنبد دوار بماند ( حجاز )

(حافظ)

این شعر نیز در قالب غزل و با وزن عروضی : فاعلاتن فعلاتن فعلاتن فعلن اجرا گردیده است .

 

اما در بخش پایانی کاست اول شعری به غایت زیبا از فروغی بسطامی در دستگاه شور اجرا گردیده است :

مردان خدا پرده پندار دریدند – یعنی همه جا غیر خدا یار ندیدند ( شور )

هر دست که دادند , از آن دست گرفتند – هر نکته که گفتند همان نکته شنیدند ( شور )

جمعی به در پیر خرابات خرابند – قومی به بر شیخ مناجات مریدند ( شور )

فریاد که در رهگذر آدم خاکی – بسی دانه فشاندند بسی دام تنیدند ( اشاره به حجاز )

همت طلب از باطن پیران سحر خیز – زیرا که یکی را ز دو عالم طلبیدند ( فرود به شور)

(فروغی بسطامی )

قالب این شعر نیز همانند سایر اشعار غزل بوده و با وزن عروضی : مفعول مفاعیل مفاعیل مفاعیل اجرا گردیده است .

روی دوم نوار با کلامی از دیوان شمس مولوی آغازمیگردد . زمانی که مرحوم خلیل عالی نژاد با صدای افسانه ای تنبورش در روی دوم نوار مینوازد اوج زیبایی و درجه عرفان این اثر را چندین برابر میکند . اجرای بی نظیر " رو سر بنه به بالین "  با آواز شهرام ناظری و تنبور عالی نژاد به ناگاه آدمی را از زمین خاکی جدا کرده و هر آنکه را که لایقش است آسمانی میکند .

(1)رو سر بنه به بالین ، تنها مرا رها کن – ترک من خراب شبگرد مبتلا کن ( تحریر در آرمدو درآمد اصفهان )

(2)مائیم و موج سودا ، شب تا به روز تنها – خواهی بیا ببخشا خواهی برو جفاکن(خجسته (تکرار دوم حجاز ))

(6)بر شاه خوبرویان واجب وفا نباشد – ای زرد روی عاشق تو صبر کن وفا کن (حجاز)

(3)دردیست غیر مردن آن را دوا نباشد – پس من چگونه گویم کاین درد را دوا کن (جامه دران  تکرار دوم : فرود به اصفهان )

(4)در خواب دوش پیری , در کوی عشق دیدم – با دست اشارتم کرد که عزم سوی ما کن (حجاز )

(5)گر اژدهاست بر ره ، عشقی ست چون زمرد – از برق آن زمرد، هین دفع اژدها کن (حجاز )

(مولوی – دیوان شمس )

این کلام نیز با وزن عروضی : مفعول فاعلاتن ؛ مغعول فاعلاتن  اجرا گردیده است .

در ادامه شعری دیگر از مولانا به طرز بسیار زیبایی اجر میگردد :

حیلت رها کن عاشقا ، دیوانه شو ! – و اندر دل آتش در آ، پروانه شو ( اصفهان )

هم خویش را بیگانه کن ! هم خانه را ویرانه کن  – وانگه بیا با عاشقان ، همخانه شو ؛ همخانه شو! ( اشاره به نیریز )

روسینه را چون سینه ها ، هفت آب شوی از کینه ها  - وانگه شراب عشق را ، پیمانه شو پیمانه شو ( اشاره به بیات راجه )

( مولوی – دیوان شمس )

وزن عروضی این شعر نیز به صورت : مستعفلن مستعفلن مستعفلن مستعفل میباشد .

پایان بخش این اثر نیز شعری دیگر است از مولانا در دستگاه شور :

ای لولی بربط زن تو مست تری یا من ؟ - ای پیش تو چون مستی  ،افسون من افسانه (امیری )

از خانه برون رفتم ، مستیم به پیش آمد – در هر نظرش مضمر صد گلشن و کاشانه (اشاره به نیریز)

چون کشتی بی لنگر کژ میشد و مژ میشد – وز حسرت او مرده صد عاقل و فرزانه (نیریز)

گفتم زکجایی تو تسخر زد و گفت ای جان ! – نیمیم زترکستان نیمیم ز فرغانه ( نیریز )

نیمیم زآب و گل ، نیمیم زجان و دل – نیمیم لب دریا ؛ نیمی همه دردانه (نیریز )

گفتم که رفیقی کن با من ، که منم خویشت – گفتا که بنشناسم , من خویش ز بیگانه ( فرود )

وزن عروضی این آهنگ نیز : مفعول مفاعلین مفعول مفاعیلن میباشد .

موفقیت صدای سخن عشق را نمیتوان تنها به فرد خاصی نسبت داد که همین امر نیز دلیل بزرگی بر موفقیت این اثر و محبوبیت آن پس از گذشت سی سال دارد .

میتوان دوران پس از چاوش را دوران اوج هنر و صدای شهرام ناظری و دوران شکوفایی آن بیان نمود ؛ صدایی تا کنون فرودش را کسی ندیده است و همچنان در اوج مانده است و خواهد ماند.

ارائه آثار فاخری چون گل صدبرگ در سال 1360و پس از آن  یادگار دوست  و یا شور انگیز و در گلستانه و زمستان همگی آثاری هستند که در دوران شروع اوج زندگی هنری این بزرگمرد موسیقی ایران اجرا شده اند .

با بررسی آثاری چون سفر عسرت و لولیان و مولویه که نسبت به آثار قبلی یاد شده جدید ترند و اجرای کنسرت های متعدد استاد ناظری در کشورهای مختلف  میتوان به نتایج جالب توجهی نیز دست یافت .

نخست آنکه به راحتی میتوان تفاوت و نوآوری را در کارهای شهرام ناظری لمس نمود . این خود مبین این نکته است که شهرام ناظری از حرکت در یک خط و به شیوه سی سال قبل کاملا بیزار است و تمایل وی برای اجرای کارها و آثار نو همیشه متمایز کننده وی از سایر هنرمندان بوده است . همانگونه که پس از پایان یافتن پروژه رومی اینبار قصد اجرا بر روی آثار فردوسی را به گونه ای نو و بدیع دارد .

دوم اینکه میتوان به راحتی به این مسئله پی برد که شهرام ناظری پس از گذشت بیش از سی سال ؛ همچنان در اوج است و این مسئله را با ارائه آلبومهای جدید و اجرای کنسرتهای متعدد ثابت نموده است . سی سال در اوج ماندن میتواند آرزویی باشد بر هر هنرمند که شهرام ناظری با قدرت و صلابت هرچه تمام تر ثابت نموده است که همیشه در زمره برترینهاست .

 

محمد جواد صحافی

۳۰ خرداد ماه ۱۳۸۸